Rotterdam geeft ‘circulair’ ruim baan in unieke gebiedsontwikkeling

De transitie naar een circulaire economie is in volle gang. Overal wordt geëxperimenteerd met innovatieve technologie, nauwe ketensamenwerking en nieuwe verdienmodellen. Eén cruciale vraag blijft onderbelicht: waar gaat dit alles plaatsvinden? Want circulair werken vergt ruimte, onder meer voor reparatie en opslag. Rotterdam werkt aan een antwoord op deze vraag. Bij de transformatie van voormalig haventerrein M4H tot innovatief woon- en werkgebied is circulariteit het uitgangspunt.

Een succesvolle transitie naar een circulaire economie valt of staat met voldoende fysieke ruimte. Dat werd duidelijk tijdens de eerste conferentie Krachtenbundeling Rijk-Regio: Ruimte voor de Circulaire Economie, afgelopen oktober in Utrecht. Circulair werken vergt plek voor onder meer reparatie, upcycling, opslag en lokale verwerking. Daarmee concurreert het regelmatig met andere opgaven, zoals woningbouw of de energietransitie. Hoe vertaal je circulaire ambities desondanks naar concrete ruimtelijke ontwerpen? De gebiedsontwikkeling in Merwe-Vierhavens (M4H) in Rotterdam fungeerde tijdens de conferentie als inspirerend voorbeeld. Drie medewerkers van de gemeente lichtten het motto toe van het voormalige havengebied: ‘collectiviteit als basis voor circulariteit’.

Nieuwe stukken stad

“M4H is een verouderd havengebied, dat in 1910 is aangelegd” vertelt Walter de Vries, planoloog bij de gemeente Rotterdam. “Het gebied is net zo groot als de hele binnenstad. Tien jaar geleden hebben de gemeente en het Havenbedrijf een gemeenschappelijke visie voor dit gebied gemaakt: van verouderde delen van de haven wordt een nieuw stadsdeel gemaakt dat de verduurzaming van de economie van haven en stad moet stimuleren. Die verduurzaming vraagt immers om pioniers, testlocaties, onderwijs, plekken voor uitwisseling en aantrekkelijke woonmilieus. De stad en het Havenbedrijf besloten om van M4H een proeftuin en etalage te maken voor de circulaire havenstad van de toekomst.”

Aantrekkelijke, innovatieve wijk

Dat is een hele mond vol. David Louwerse, projectleider ruimtelijke economie bij de gemeente Rotterdam licht toe: “Klimaatverandering vraagt om een aantal grote transities, zoals de energietransitie en de omslag naar een circulaire economie. Daarvoor zijn innovatieve oplossingen nodig. En slimme mensen die daaraan werken. De nieuwe generatie vindt het belangrijk om te werken in de nabijheid van de stad, op een aantrekkelijke plek waar ze met de fiets naartoe kunnen. Dat is wat we beogen met M4H: een innovatief stadsdeel, met een mix van werken, wonen, cultuur, horeca, sport en onderwijs.“

Bouwen met een donorgebouw

In M4H speelt ‘circulair’ een centrale rol. En dan niet alleen in ambities, maar ook in de praktijk. Circulair bouwen, opslagruimte voor secundair materiaal, een circulaire maakindustrie en circulair wonen komen er samen. Hanneke van der Heijden, strategisch adviseur circulaire economie bij de gemeente Rotterdam: “We zijn met zijn allen heel goed in ambities stellen – honderd procent circulair in 2050 bijvoorbeeld – maar vervolgens stellen we de pijn die daarmee gepaard gaat vaak uit. In plaats

van proactief zaken anders aan te pakken, wachten we tot het echt niet meer anders kan. En dan komt er ineens heel veel tegelijk.” Zo niet in M4H. Daar gaan de gemeente en het Havenbedrijf het gewoon dóen. “We kijken bijvoorbeeld goed naar welke materialen er vrijkomen en hoe we die kunnen hergebruiken. Zo gaan we in de gevels van de eerste nieuwbouwwoningen al werken met restmaterialen van projecten in de regio. Onze wens is om in de toekomst te bouwen met ‘donorgebouwen’: hele gebouwen – of grote delen ervan – die elders geen functie meer hebben, willen we uit elkaar halen en weer opbouwen in M4H. De eerste stappen daartoe zijn gezet.”

Acht leidende principes

Om circulair werken en wonen te verankeren in de ontwikkeling van M4H, formuleerden de gemeente en het Havenbedrijf voor het gebied een motto: ‘collectiviteit als basis voor circulariteit’. Hanneke: “Die collectiviteit komt terug in de acht leidende principes voor M4H, waaronder ‘M4H verkiest delen van voorzieningen boven individueel eigendom’ en ‘M4H waardeert reststromen’. Zo is het de bedoeling dat onder meer parkeerplekken gedeeld worden; overdag parkeren voor werkenden, in de avond voor bewoners. En energie: bedrijven hebben warmte over, die woningen kunnen gebruiken.” Ook in eigen projecten passen gemeente en Havenbedrijf deze principes toe. Zo gaat de gemeente zelf mobiliteitshubs bouwen en exploiteren. Walter: “Wellicht krijgen deze ook een functie in de collectieve energievoorziening. Een mooi voorbeeld van reststromen waarderen is de ‘bostel’ die overblijft na het brouwen van bier in de Stadshavensbrouwerij: dat energierijke restproduct gaat naar de koeien op de Floating Farm, een paar honderd meter verderop.

Niet alleen technologisch

De omslag naar een circulaire economie is niet alleen een technologische transitie, benadrukt Hanneke. “Het organisatorische aspect is minstens zo belangrijk. Hoe zorgen we bijvoorbeeld dat gebruikte materialen op de juiste nieuwe plek komen? Het Havenbedrijf heeft daarvoor een communitymanager aangesteld, die ervoor zorgt dat bedrijven elkaar vinden. En we hebben een vacature voor ‘materialenmakelaar’: iemand die zich toelegt op het matchen van materialenvraag en -aanbod. Ondernemers kunnen ook op het M4H-intranet Inside hun reststromen plaatsen.”

Een dilemma bij het werken met gebruikte materialen is: hoe beweeg je mee met wat er voorhanden is? “Daarvoor heb je om te beginnen een depot nodig waarin je materialen die vrijkomen, kunt opslaan”, zegt Hanneke. “We zijn twee jaar bezig geweest om daar een geschikte plek voor te vinden. Wat het lastig maakte, is dat met andere bestemmingen – zoals woningbouw – vaak meer geld te verdienen is. Maar onlangs is het gelukt! Een voormalig milieustation gaan we omvormen tot circulaire materialenhub.”

Koester dat wat er is

Tot slot geven Hanneke, Walter en David een tip aan andere gemeenten die een gebied op een circulaire manier willen herontwikkelen. “Waardeer wat er al is. Laat een terrein niet braak liggen, laat contracten niet aflopen, want vaak zitten er al interessante bedrijven. Een voorbeeld is het Keilepand in M4H: drie bedrijven hebben dat vervallen pand gehuurd en opgeknapt, en vervolgens gekocht. Nu is het een bruisende plek! Dus koester het bestaande en bouw daarop verder. Dat is goed voor de gemeenschap – en bij uitstek circulair.”